Strona główna/Miejscowości

Miejscowości
Derewiczna i okolica

Zwarta wieś ciągnąca się wzdłuż drogi, dawna cerkiew w Rudnie i kościół w Komarówce. Przestrzeń, w której przez ponad dwa stulecia toczyło się codzienne życie rodu.

01

Derewiczna — kolebka rodu

Kiedy myśli się o dawnej Derewicznej, widzi się przede wszystkim drogę. Wieś nie była rozrzucona po polach w postaci samotnych zagród. Ciągnęła się wzdłuż głównego traktu po obu stronach: dom obok domu, gospodarstwo obok gospodarstwa. Poszczególne posesje wyglądały podobnie — od strony drogi ogródek kwiatowy lub warzywny, za nim drewniany budynek mieszkalny, w głębi zabudowania gospodarcze, a dopiero za nimi otwierała się bezkresna przestrzeń pól.

Po stronie, po której stał dom Józefa i Marcjanny, za polami rozciągał się duży las, oddalony o około dwa kilometry. Po drugiej stronie pola biegły kilometrami ku sąsiednim wsiom.

Dawny trakt polny

Stary gościniec (2009 r.)

Stary gościniec polny w Derewicznej, fot. autora 2009 r.
Piaszczysty gościniec w Derewicznej (fot. autora, 2009 r.). Dawny polny trakt łączący wieś z polami i drogą ku Komarówce – jeden z najbardziej trwałych śladów dawnego układu komunikacyjnego wsi.

Wieś współcześnie

Główna droga przez wieś (2026 r.)

Główna droga w Derewicznej, fot. autora sierpień 2026 r.
Główna droga w Derewicznej (fot. autora, sierpień 2026 r.). Klasyczny układ zwartej wsi ulicówki, z domami stojącymi po obu stronach traktu, sfotografowany podczas wizyty u krewnych.

Kartografia historyczna

Derewiczna i okolice na mapie WIG

Archiwalna mapa topograficzna WIG ukazująca Derewiczną, Komarówkę i Rudno
Przedwojenna mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego. Widoczna zwarta ulicówka Derewicznej, sieć okolicznych gościńców oraz bezpośrednie relacje przestrzenne z Komarówką Podlaską i Rudnem.

W 1827 roku w Derewicznej naliczono 81 domów i 495 mieszkańców. Pod koniec XIX wieku wieś z folwarkiem liczyła 94 domy i 620 mieszkańców. To w tym zwartym świecie żyli Mikołaj, Maksym, Bazyli, Tomasz i Józef.

02

Architektura domu dziadków

Dom Józefa i Marcjanny stał mniej więcej w środkowej części wsi. Nie było to typowe duże gospodarstwo kmiece – rodzina posiadała około pół hektara ziemi użytkowej, w tradycji domowej nazywanej „sadem”, gdzie uprawiano warzywa, trzymano drzewa owocowe, kury i świnie.

Układ posesji był podłużny, typowy dla parcelacji podlaskiej wsi. Przy podwórku stał dom z dostawionym alkierzem i komórkami, dalej chlew i wolnostojąca letnia kuchnia, wykorzystywana intensywnie w ciepłych miesiącach roku.

Tradycyjna architektura wsi

Dom z początku XX wieku

Drewniany dom z początku XX wieku w Derewicznej
Drewniany dom z początku XX wieku w Derewicznej — architektura bardzo bliska domowi Józefa i Marcjanny (zrębowe ściany, tradycyjny dwuspadowy dach i charakterystyczne ozdobne okiennice).

Pamięć miejsca

Miejsce po domu dziadków

Miejsce po domu dziadków w Derewicznej, stan na 2016 rok
Miejsce w Derewicznej, w którym do 2000 roku stał rodzinny dom Józefa i Marcjanny Harasimiuków (stan z 2016 r.). Przez dziesięciolecia był to punkt docelowy wszystkich rodzinnych powrotów.

Wnętrze domu

Rzut poziomy pomieszczeń

Rzut poziomy domu Józefa i Marcjanny w Derewicznej
Rozkład pomieszczeń: sień, kuchnia z tradycyjnym piecem, alkierz (w którym w latach międzywojennych Józef prowadził sklepik), pokój gościnny i pokój dzienny.

Drewniana konstrukcja z centralnym piecem ogrzewającym izby. W alkierzu stała też maszyna do szycia, przy której Józef i Marcjanna wykonywali krawiectwo.

Układ siedliska

Zabudowania gospodarcze

Układ zabudowań gospodarczych posesji w Derewicznej
Siedlisko: dom z alkierzem i komórkami, chlew, kuchnia letnia, szerokie podwórko oraz przylegający sad warzywno-owocowy.

Podwórko było miejscem codziennej krzątaniny, zbiegającym się ku drodze wiejskiej. To tu zbierała się rodzina podczas letnich przyjazdów wnuków.

03

Trójkąt podlaski: Derewiczna, Rudno, Komarówka

Świat Harasimiuków przez pokolenia nie ograniczał się do samej Derewicznej, lecz opierał się na stałym trójkącie miejscowości. W promieniu zaledwie kilku kilometrów zbiegały się sprawy gospodarcze, administracyjne i religijne rodziny.

1. Derewiczna — gniazdo i dom

Centrum życia codziennego

Miejsce stałego zamieszkania od co najmniej połowy XVIII wieku. Tutaj stały kolejne domy rodziny, działała szkoła powszechna, wzniesiono drewnianą kapliczkę w 1890 roku oraz remizę strażacką, przy której w okresie międzywojennym organizowano dożynki i życie społeczne wsi.

Drewniany budynek starej szkoły w Derewicznej
Stara szkoła — budynek szkoły powszechnej, w której pracował dziadek Józef (jako woźny) i w której pobierały naukę kolejne pokolenia.
Drewniana kapliczka w Derewicznej z 1890 roku
Kapliczka z 1890 r. — drewniana kaplica pw. św. Cyryla i Metodego, wzniesiona przez mieszkańców w sąsiedztwie rodzinnego domu.
Przydrożny krzyż choleryczny w Derewicznej, fot. autora 2008 r.
Krzyż choleryczny — zabytkowa karawaka wotywna, wiązana z epidemią z 1831 r., rokiem śmierci Mikołaja Harasimiuka (fot. autora).

Punkty w przestrzeni wsi

Główna droga wiejska • Dom dziadków • Gościniec • Szkoła powszechna • Remiza OSP • Drewniana kapliczka • Krzyż choleryczny (1831)

2. Rudno — dawna parafia unicka

ok. 4 km na wschód

Przez ponad sto lat ośrodek życia sakralnego rodziny. Do Rudna chodzili przodkowie na nabożeństwa, tam chrzczono dzieci, spisywano akty małżeństw i odprowadzano zmarłych na cmentarz unicki. Przez pokolenia posługę duszpasterską pełnili tu kapłani z unickiego rodu Żypowskich (m.in. Korneli, Justyn, Jakub i Andrzej).

W Rudnie doszło do dramatycznych wydarzeń likwidacji unii w 1874–1875 roku: oporu mieszkańców, zesłania unickich obrońców w głąb Rosji (w tym Justyna Czecha) i narzucenia prawosławia. Tam też na dawnym cmentarzu parafialnym spoczął w 1888 roku Bazyli Harasimiuk.

Dawna drewniana cerkiew w Rudnie
Dawna cerkiew w Rudnie — świadek unickiej i prawosławnej historii regionu, ośrodek sakralny rodziny do 1875 r.
Dawny cmentarz choleryczny i unicki w Rudnie
Dawny cmentarz unicki — dawny cmentarz choleryczny, później parafialny, na którym prawdopodobnie spoczął Bazyli Harasimiuk.
Cmentarz parafialny w Rudnie założony w 1920 roku
Cmentarz parafialny (1920 r.) — miejsce spoczynku krewnych ze strony babki Marcjanny (pochowana tu jest m.in. jej najmłodsza siostra Stefania).

3. Komarówka Podlaska — powrót do Kościoła i pamięć pokoleń

ok. 5 km na zachód

Miejscowość gminna i siedziba parafii rzymskokatolickiej. To tutaj w czerwcu 1905 roku, zaraz po ogłoszeniu carskiego ukazu tolerancyjnego, Tomasz Harasimiuk i Ksenia Czech zawarli ślub katolicki i uregulowali sytuację swoich pięciorga dzieci.

W starym kościele parafialnym chrzczeni byli Tomasz i Ksenia, a po ukazie tolerancyjnym także Józef (1907 r.) oraz Marcjanna (1909 r.). Dawna świątynia funkcjonowała do czasu wzniesienia nowego, murowanego kościoła neogotyckiego. Komarówka stała się również miejscem wiecznego spoczynku rodziny — na tutejszym cmentarzu parafialnym znajduje się wspólna mogiła rodu Harasimiuków, w której obok siebie spoczywają dwa pokolenia: Tomasz i Ksenia, ich córka Marianna (siostra dziadka Józefa) oraz sami dziadkowie Józef i Marcjanna Harasimiukowie.

Stary drewniany kościół w Komarówce Podlaskiej
Stary kościół parafialny — dawna świątynia, w której chrzczeni byli Tomasz i Ksenia oraz Józef i Marcjanna, i w której w 1905 r. zalegalizowano małżeństwo. Funkcjonował do czasu budowy nowego kościoła.
Nowy kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Komarówce Podlaskiej
Nowy kościół parafialny — murowana neogotycka świątynia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (wznoszona w l. 1907–1912), w której toczyło się życie sakralne kolejnych pokoleń rodziny.
Cmentarz parafialny w Komarówce Podlaskiej
Cmentarz parafialny w Komarówce — miejsce wiecznego spoczynku mieszkańców Derewicznej od początku XX wieku.
Rodzinny grób Harasimiuków na cmentarzu w Komarówce Podlaskiej
Grób rodziny Harasimiuków — wielopokoleniowa mogiła, w której spoczywają Tomasz i Ksenia, ich córka Marianna oraz Józef i Marcjanna Harasimiukowie.

Orientacja przestrzenna regionu

Otwórz ten obszar w Mapach Google ↗
Zachód

Komarówka Podlaska

Kościół rzymskokatolicki • cmentarz parafialny

← ok. 5 km traktem
Centrum

Derewiczna

Gniazdo rodu Harasimiuków

• DOM RODZINNY •
Wschód

Rudno

Dawna cerkiew unicka • cmentarz leśny i z 1920 r.

ok. 4 km traktem →

04

Powiązane rody i sąsiedzi

Harasimiukowie nie żyli w próżni. Przez małżeństwa i sąsiedztwo wchodzili w relacje z rodzinami zamieszkującymi Derewiczną i okoliczne wsie. Nazwiska te powracają w aktach chrztów, ślubów, wśród chrzestnych i świadków.

Linie małżeńskie przodków

Rody spowinowacone

  • Witorożcowie — rodzina Paraskiewii (ok. 1751–1831), żony Mikołaja.
  • Semeniukowie — rodzina Eufrozyny (zm. 1834), żony Maksyma.
  • Bartniccy — rodzina Julianny Bartnickiej, żony Bazylego.
  • Czechowie — unicki ród z Rudna; Ksenia (1871–1942), córka represjonowanego Justyna Czecha, żona Tomasza.
  • Pileccy — rodzina Marianny z d. Pileckiej, żony Justyna Czecha (matki Kseni).
  • Wiszniewscy / Wiśniewscy — rodzina Marcjanny (1909–1997), żony Józefa.

Środowisko wsi i parafii

Sąsiedzi i duszpasterze

  • Skrypnikowie — Szymon Skrypnik, sąsiad z Derewicznej, świadek ślubu Tomasza i Kseni w 1905 r.
  • Wołyńcowie — Dawid Wołyniec, sąsiad z Derewicznej, świadek ślubu w 1905 r.
  • Chomiukowie — sąsiedzi z Derewicznej, właściciele drugiego ze sklepów wiejskich.
  • Żypowscy — wielopokoleniowy ród kapłanów unickich posługujących w parafii w Rudnie (m.in. Korneli, Justyn, Jakub i Andrzej), którzy przez ponad stulecie chrzcili, udzielali ślubów i prowadzili księgi dla kolejnych pokoleń Harasimiuków.
„Można wyjechać z rodzinnej wsi. Znacznie trudniej sprawić, żeby rodzinna wieś całkowicie wyjechała z człowieka.”

Poprzedni rozdział

← Rodzina: drzewo i jedenaście dróg

Kolejny rozdział

Badania i źródła archiwalne →