Dwadzieścia lat poszukiwań (2006–2026), kwerendy w archiwach Lublina, Warszawy, Krakowa i Petersburga
oraz rygorystyczna zasada oddzielania twardych faktów metrykalnych od rodzinnych domysłów.
01
Metodologia i etyka poszukiwań
Kiedy w 2006 roku zaczynałem interesować się historią naszej rodziny, wydawało mi się, że celem będzie
po prostu narysowanie klasycznego drzewa genealogicznego. Chciałem poznać imiona pradziadków, zweryfikować
rodzinne opowieści i dotrzeć tak daleko w przeszłość, jak tylko pozwolą zachowane księgi. Szybko jednak
zrozumiałem, że samo drzewo z nazwiskami i datami połączonymi kreskami to za mało. Nie wyjaśnia ono bowiem,
kim ci ludzie naprawdę byli, w jakim świecie żyli, jakiej wiary bronili ani dlaczego podejmowali decyzje,
które ukształtowały losy kolejnych pokoleń.
Jedna odnaleziona metryka prowadziła do następnej. Za jednym nazwiskiem wyłaniało się kolejne. Dokument
zapisany po polsku odsyłał do księgi sporządzonej po rosyjsku, a ta — do jeszcze starszych zapisów
unickich. Coraz częściej pytanie „kto był czyim ojcem?” ustępowało pytaniom znacznie głębszym:
Z czego ci ludzie żyli? Dlaczego jednych zmarłych chowano w milczeniu i bez dzwonów? Dlaczego małżeństwo
zawarte wiele lat wcześniej trzeba było po latach urzędowo porządkować? W ten sposób poszukiwania genealogiczne
przerodziły się w próbę wiernego odtworzenia mikrohistorii rodu.
Hierarchia źródeł
Twarde dowody
Obowiązuje bezwzględny porządek wiarygodności: na szczycie stoi dokument pierwotny
(akt metrykalny z podpisem proboszcza lub świadków), niżej kwerenda źródłowa, dalej przekaz rodzinny,
a na końcu hipotezy.
Bariera językowa
Kancelarie zaborcze
Kwerenda wymagała odczytywania trzech porządków: polszczyzny okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa,
cerkiewnych formularzy unickich oraz narzuconego po 1868 r. rosyjskiego z carską cyrylicą.
Unickie Podlasie
Życie w podziemiu
W latach 1875–1905 unici z Derewicznej, którzy odrzucili prawosławie, żyli poza oficjalnym rejestrem.
Śluby brano potajemnie, a dzieci nie rejestrowano w carskich księgach aż do Ukazu Tolerancyjnego w 1905 r.
Zasada uczciwości wobec przeszłości
W monografii nie dopisujemy przodkom cnót, zasług ani zamożności, których nie da się potwierdzić źródłowo.
Jeśli akt zgonu Mikołaja Harasimiuka z 1831 r. określa go mianem syna „rodziców niepamiętnych”,
to to zdanie staje się szanowaną granicą poznania. Prawda o zwykłych gospodarzach, zmagających się z trudami
epoki i broniących swojego wyznania, jest sama w sobie wystarczająco wielka i nie wymaga ubarwiania.
02
Korpus źródeł archiwalnych
Poniższy katalog gromadzi najważniejsze zespoły archiwalne, księgi metrykalne i dokumenty urzędowe,
na których opiera się rekonstrukcja dziejów rodziny Harasimiuków. Można je filtrować według kategorii
lub przeszukiwać za pomocą podręcznej wyszukiwarki.
Kategoria źródła
Wyświetlane źródła: 8 z 8
AP Lublin · Zespół 35/2117Akta metrykalne
Księgi stanu cywilnego parafii greckokatolickiej w Rudnie (od 1814 r.)
Lata 1814–1875 · Język polski i cerkiewnoruski
Podstawowy zbiór metryk unickich dla Derewicznej. Zawiera fundamentalny dla całej monografii akt zgonu Mikołaja Harasimiuka
z 27 lipca 1831 roku (akt nr 33), poświadczający jego śmierć w wieku około 90 lat i określający go jako syna
„rodziców niepamiętnych”. W zespole znajdują się także akty urodzenia i zgonu Maksyma (zm. 1840) oraz chrzest Bazylego (1816).
„Mikołaj Harasymuk lat mający około dziewięćdziesiąt... spłodzony z Rodziców niepamiętnych, włościanin w Derewicznej zamieszkały...”
Akt chrztu Bazylego (1816 r.) — unicki akt z parafii w Rudnie, sporządzony i podpisany przez proboszcza ks. Jakuba Żypowskiego.
Akt ślubu Maksyma — unicki akt małżeństwa Maksyma Harasimiuka z Eufrozyną z d. Semeniuk w Rudnie.
Akt zgonu Stefana — syna Mikołaja (przodek z bocznej linii rodu, związany małżeństwem z Kolembrodami).
Archiwum Parafialne w Komarówce PodlaskiejAkta metrykalne
Księgi parafii rzymskokatolickiej pw. św. Stanisława BM (od 1905 r.)
Od 1905 r. · Język rosyjski i polski
Księgi dokumentujące przełom po carskim Ukazie Tolerancyjnym. Znajduje się tu akt ślubu Tomasza Harasimiuka i Kseni Czech
z 13 czerwca 1905 roku (akt nr 33/1905). Dokument sankcjonował przed obliczem Kościoła katolickiego związek trwający
od lat w unickim podziemiu. W tym samym czasie dopełniono oficjalnych chrztów ich starszych dzieci, z których najstarsze miało niemal 14 lat.
Świadkami tego aktu byli wieloletni sąsiedzi z Derewicznej: Szymon Skrypnik oraz Dawid Wołyniec.
Ukaz tolerancyjny (1905 r.) — carski manifest dający unitom prawo powrotu do Kościoła rzymskokatolickiego.
Akt ślubu Tomasza i Kseni (1905 r.) — sakramentalna legalizacja małżeństwa po 14 latach trwania w unickim podziemiu.
Akta Chełmsko-Warszawskiego Duchownego Konsystorza Prawosławnego
Lata 1875–1915 · Język rosyjski (cyrylica)
Ewidencja narzuconej urzędowo parafii prawosławnej w Rudnie. Zawiera wstrząsający akt zgonu Bazylego Harasimiuka
z 1890 roku z odręczną adnotacją carskiego popa o pochówku „bez religijnego nabożeństwa” — bezsprzeczny dowód
na to, że Bazyli do końca życia pozostał „opornym” unitą. Klirowyje Wiedomosti pokazują systematyczny spadek liczby wiernych
i całkowite opuszczenie prawosławia przez Derewiczną w 1905 r.
„Pochowany na wiejskim cmentarzu bez odprawienia nabożeństwa przez kapłana prawosławnego...”
Akt zgonu Bazylego (1890 r.) — z odręczną adnotacją carskiego proboszcza o pochówku „bez nabożeństwa religijnego”.
Rosyjskie Państwowe Archiwum Historyczne w Petersburgu
Karty 33–38, pozycja 240 · Rok 1875 · Język rosyjski
Departament Spraw Duchownych Obcych Wyznań MSW Imperium Rosyjskiego. Imienny carski wykaz unitów podlaskich uwięzionych
w Siedlcach, Białej Podlaskiej i twierdzy brzeskiej we wrześniu 1875 r., skazanych na deportację. Pod pozycją 240 odnotowany
został Justyn Czech z Rudna (ojciec Kseni, teść Tomasza Harasimiuka). Wywieziony w głąb Rosji do guberni chersońskiej,
gdzie według relacji ks. Franciszka Dzięgi poniósł śmierć na wygnaniu.
Kwerenda w Petersburgu potwierdziła fakt zsyłki bezpośrednim carskim dokumentem administracyjnym.
AP Lublin · Zespół 35/95/0 (sygn. 101, 909, 1144, 245–246)Archiwa unickie
Chełmski Konsystorz Greckokatolicki (ChKGK)
XVIII w. – 1875 r. · Język polski, łacina, ruski
Akta wizytacji dziekańskich, inwentarze cerkwi w Rudnie, dokumentacja sporu o uposażenie parafialne (1823 r.)
oraz akta duchowieństwa. Zespół pozwolił zrekonstruować stuletnią posługę unickiej dynastii proboszczów Żypowskich
(Kornela, Justyna, Jakuba i Andrzeja) oraz ks. Jana Szulakiewicza, którzy udzielali sakramentów kolejnym pokoleniom
Harasimiuków. Serie 245–246 dokumentują lokalizację cmentarzy przycerkiewnych i ich przenoszenie w pole.
Pozwala zrozumieć strukturę społeczną unickiej parafii oraz rolę miejscowej cerkwi w życiu wsi.
AAN sygn. 106 · BJ rkps 6954–6958 · Lata 1875–1918
Zbiory Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Piotrogrodzie oraz listy unitów podlaskich zesłanych do guberni
orenburskiej, samarskiej i chersońskiej, zdeponowane w Bibliotece Jagiellońskiej. Dokumentują one nieludzkie warunki
bytu, głód, kary administracyjne, a także pomoc materialną organizowaną potajemnie przez środowiska polskie
dla wygnańców z Podlasia trwających przy wierze ojców.
Świadectwo duchowej siły podlaskich chłopów, którzy nie ugięli się przed carskim terrorem administracyjnym.
AP Lublin · ZTLLiSG sygn. 2508 & Gmina Brzozowy KątAkta gruntowe
Tabele likwidacyjne i akta uwłaszczeniowe (od 1864 r.)
Zarząd Towarzystwa Kredytowego i Likwidacyjnego · Język polski i rosyjski
Dokumentacja uwłaszczenia włościan po ukazie z marca 1864 r. Zawiera spisy gospodarzy wsi Rudno i Derewiczna,
wykazy powinności pańszczyźnianych, nadziały gruntowe oraz tabele podatkowe. W źródłach tych pojawia się m.in.
zapis nazwiska w formie „Charasymiuk” oraz dane pozwalające badać historię siedliska nr 20 w Derewicznej.
Źródło wiedzy o materialnym bycie rodziny, powierzchni gruntów i strukturze własnościowej podlaskiej wsi.
Świadectwo szkolne Józefa, fotografie i relacje ustne
Lata 20. XX w. – współczesność · Pamiątki oryginalne
Prywatne archiwum zachowane w rodzinie autora: oryginalne świadectwo ukończenia 4 klas szkoły powszechnej
przez Józefa Harasimiuka z lat 20. XX w. (symbol wejścia rodziny w powszechną piśmienność), fotografie
z lat 1930–1979, krawiecka maszyna do szycia, a także nagrania i notatki z rozmów przeprowadzonych z synami Józefa
i Marcjanny (Marianem, Franciszkiem i Józefem jr.).
Niezastąpione źródło ciepła, szczegółów życia codziennego, wystroju domu, obyczajowości i pamięci serca.
Świadectwo szkolne Józefa (lata 20. XX w.) — ukończenie 4 klas polskiej szkoły powszechnej w Derewicznej.
Nie znaleziono źródeł odpowiadających wybranym kryteriom wyszukiwania.
03
Pogłębione kwerendy i studia źródłowe
Poza syntetycznym korpusem metryk i ksiąg urzędowych, badania nad historią rodu zaowocowały
szeregiem rozbudowanych studiów specjalistycznych. Odsłaniają one mikrohistorię lokalnej społeczności,
dramat przymusu religijnego, realia unickiego podziemia oraz cywilizacyjną drogę mieszkańców Derewicznej
od powszechnej niepiśmienności ku regularnej edukacji.
Monograficzne studium parafialne
Parafia unicka w Rudnie (1550–1905)
Dzieje cerkwi Przemienienia Pańskiego, przenikanie tradycji Wschodu i Zachodu, krwawe protesty zimy 1867 r.,
zsyłka Justyna Czecha do guberni chersońskiej oraz 30 lat trwania w podziemiu aż po Ukaz Tolerancyjny.
Analiza formuł prawnych i procedur parafii rzymskokatolickiej w Komarówce Podlaskiej: legalizacja małżeństw
zawartych potajemnie, nadrabianie chrztów nastoletnich dzieci i świadkowie z Derewicznej.
Bojkot rosyjskiej szkoły gramoty po 1893 r., carska formuła „po niegramotnosti” w aktach przodków,
powstanie polskiej szkoły w Derewicznej w II RP i droga Józefa do świadectwa szkolnego.
Uczciwość badawcza nakazuje nie tylko pokazywać to, co udało się ustalić ponad wszelką wątpliwość,
ale również z pełną pokorą wskazać granice obecnej wiedzy. Badania genealogiczne nigdy nie są projektem
zamkniętym. Obok twardych faktów, opartych na zachowanych księgach, pozostają pytania, na które źródła
nie dały jeszcze jednoznacznej odpowiedzi.
Filary pewne — fakty potwierdzone
Ciągłość pięciu pokoleń: Bezsporny, udokumentowany ciąg męskiej linii od Mikołaja
(zm. 1831) przez Maksyma, Bazylego, Tomasza aż po Józefa (1907–1996) i jego 11 dzieci.
Siedlisko w Derewicznej: Przynajmniej dwustuletnie, nieprzerwane związanie rodziny
z tą samą wsią i tą samą przestrzenią drogi wiejskiej (posesja nr 20).
Unicka tożsamość i opór: Przynależność do parafii Rudno, dramat narzuconego prawosławia
oraz udokumentowany pochówek Bazylego w 1890 r. bez carskiego nabożeństwa.
Zsyłka Justyna Czecha: Oficjalne carskie potwierdzenie więzienia i zesłania teścia Tomasza
do guberni chersońskiej w dokumentach RGIA w Petersburgu.
Przełom cywilizacyjny w II RP: Ukończenie polskiej szkoły powszechnej przez Józefa,
zawód krawiecki, sklepik w alkierzu i wykształcenie kolejnego pokolenia w wolnej Polsce.
Białe plamy — pytania otwarte
Kim byli rodzice Mikołaja? Skąd i kiedy dokładnie Harasimiukowie przybyli do Derewicznej
przed końcem XVIII wieku? Formuła „rodzice niepamiętni” z 1831 r. pozostaje granicą pamięci metrykalnej.
Mogiła Justyna Czecha na zesłaniu: W której dokładnie miejscowości guberni chersońskiej
zmarł wygnany unita z Rudna i czy zachował się jakikolwiek ślad jego pochówku?
Szkoła powszechna w Derewicznej: Brak pełnych wykazów nauczycieli i dokumentacji
Inspektoratu Szkolnego w Radzyniu Podlaskim dla wiejskiej szkoły międzywojennej.
Wizerunki Tomasza i Kseni: Mimo wieloletnich poszukiwań nie odnaleziono dotąd
ani jednej pewnej fotografii przedstawiającej to kluczowe pokolenie pomostowe.
Tabele uwłaszczeniowe 1864 r.: Dokładna weryfikacja przydziału parceli ziemi dla Bazylego
w pełnych rękopisach komisji włościańskiej.
05
Apel do rodziny i kontakt
Książka monograficzna jest dziełem żywym. Choć tekst pierwszego wydania został zamknięty i zredagowany,
historia rodziny nigdy nie kończy się ostatecznie. Każde odnalezione stare zdjęcie, każdy zapomniany dokument,
list czy choćby jedno wspomnienie usłyszane od rodziców lub dziadków może rzucić nowe światło na dzieje
naszych przodków.
Zaproszenie do współtworzenia pamięci
Czy w Twojej szufladzie spoczywa fotografia, dokument lub opowieść?
Zwracam się z serdeczną prośbą do wszystkich członków rodziny Harasimiuków, krewnych z gałęzi Wiszniewskich,
Czechów, Wołyńców, Skrypników, Sitków i innych skoligaconych rodów, a także do dawnych i obecnych mieszkańców
Derewicznej, Rudna i Komarówki Podlaskiej:
Jeśli posiadają Państwo dawne fotografie wsi, szkoły, mieszkańców, uroczystości rodzinnych,
stare dokumenty urzędowe lub pamiętają opowieści przekazywane przez najstarszych — będę niezmiernie
wdzięczny za kontakt i możliwość zeskanowania pamiątek.
„Dlatego w tej książce staram się wyraźnie oddzielać to, co wynika z dokumentów, od rodzinnych przekazów
i od tego, czego możemy się jedynie domyślać. Nie chciałem tworzyć przeszłości bardziej niezwykłej, niż była.
Historia zwykłych ludzi, którzy przez kolejne pokolenia pracowali, bronili swojej wiary i wychowywali dzieci,
sama w sobie jest wystarczająco ważna.”
